Nierdonatie bij leven is op verschillende manieren mogelijk. Veel directe donoren blijken, nadat zij medisch goedgekeurd zijn om een nier te doneren, niet geschikt om te doneren aan de nierpatiënt die ze willen helpen. De bloedgroep of de weefselkenmerken van donor en ontvanger komen dan niet overeen. De donor kan in dat geval door indirecte donatie de ontvanger helpen.

Voor elke soort donatie geldt dat de niertransplantatie al kan plaatsvinden voordat de ontvanger dialyse nodig heeft (pre-terminale nierinsufficiëntie). De nieren van de ontvanger functioneren dan nog net voldoende. Dit heet ‘pre-emptieve niertransplantatie’. Dat betekent: transplanteren vóór de dialysebehandeling. Pre-emptief transplanteren kan alleen met een nier van een levende donor.

Relatietransplantatie (directe donatie)

Directe donatie wil zeggen dat de donor en ontvanger een langer bestaande relatie hebben vóór de transplantatie. Zij zijn bijvoorbeeld familieleden, partners of vrienden. De donatie kan alleen plaatsvinden als de ontvanger geen afweerstoffen heeft tegen de weefselkenmerken van de donor (kruisproef is negatief) en als de bloedgroepen overeenkomen.

De folder Relatietransplantatie van de Nierstichting biedt uitgebreidere informatie over directe donatie. Op de website van de Nierstichting is audiovisueel materiaal over relatietransplantatie te vinden. Bij links staat een overzicht van al het beschikbare materiaal.

Cross-over donatie (indirecte donatie)

Als bloedgroepen niet overeenkomen en/of de kruisproef positief is (dat wil zeggen: er bestaan afweerstoffen tegen de weefselkenmerken van de donor), dan is een relatietransplantatie niet mogelijk. Het donorkoppel kan dan kiezen voor een cross-over transplantatie. Bij deze zogenaamde ruiltransplantatie ’wisselen‘ de donoren van twee koppels. Tegenwoordig gebeurt dit ook meervoudig, bijvoorbeeld met drie of vier koppels tegelijk.

Er zijn twee belangrijke verschillen ten opzichte van de relatietransplantatie:

• Er zijn beperkte contactmogelijkheden tussen de ontvanger en zijn oorspronkelijke donor. Vervoer van de donornier is ongewenst, waardoor de donor wordt opgenomen in een ander ziekenhuis dan zijn oorspronkelijke ontvanger. De transplantatie vindt namelijk altijd plaats in het ziekenhuis van de ontvanger. Familie en vrienden van een koppel moeten hun aandacht dus verdelen.  

• Cross-over donatie is volstrekt anoniem. Dit betekent dat de koppels elkaar niet ontmoeten.

Het cross-over programma is in 2004 van start gegaan en is een samenwerkingsverband van de Nederlandse transplantatieziekenhuizen en de Nederlandse Transplantatie Stichting (NTS). De transplantatiecentra melden hun cross-over kandidaten aan bij de NTS. Een computerprogramma voert elke drie maanden een zogenaamde ‘matchronde’ uit. Zo worden op een eerlijke manier zoveel mogelijk combinaties voor ruiltransplantatie gezocht.

Uitgebreide informatie over cross-over donatie is te vinden op de website van het UMC St. Radboud of in de brochure van de NTS over Cross-over Niertransplantatie.

Samaritaanse / altruïstische donatie (indirecte donatie)

Bij een Samaritaanse of altruïstische donatie besluit een donor bij leven een nier af te staan aan een onbekend persoon. Vanaf de jaren ’90 komt dit steeds vaker voor. Een Samaritaanse donor handelt doorgaans uit betrokkenheid met alle nierpatiënten op de wachtlijst voor transplantatie.

Een Samaritaanse donatie kan gericht of ongericht zijn. Bij ongericht doneren geeft de Samaritaanse donor een nier aan iemand bovenaan de wachtlijst voor organen van overledenen of aan iemand in het zogeheten cross-overprogramma. Bij gericht doneren geeft de Samaritaanse donor een orgaan aan een vage bekende.

Dominotransplantaties (indirecte donatie)

Een dominotransplantatie is een combinatie van een cross-over donatie en een Samaritaanse donatie. Niet alle koppels kunnen worden geholpen in het programma van cross-over donatie. Een Samaritaanse donor kan dan een nier afstaan aan de ontvanger van het koppel. De donor van dat koppel geeft vervolgens een nier aan een ontvanger op de wachtlijst. Dankzij de Samaritaanse donor zijn zo twee transplantaties mogelijk.

De dominodonatie- en transplantatieprocedures vinden ook geheel anoniem plaats.

ABO incompatibele niertransplantatie (directe donatie)

Wanneer een transplantatie uitgevoerd wordt tussen een donor en ontvanger met niet passende bloedgroepen, is er na de transplantatie kans op ernstige afstoting. Dit komt door de bloedgroepantistoffen die bij de ontvanger aanwezig zijn. Er is een methode ontwikkeld om bepaalde bloedgroepantistoffen uit het bloed te verwijderen. De geschikt bevonden ontvanger krijgt een specifieke intensieve voorbehandeling om aan de voorwaarden te voldoen die nodig zijn om een dergelijke transplantatie te laten plaatsvinden. Hierdoor is het nu mogelijk om bepaalde ABO incompatibele niertransplantaties met goed resultaat uit te kunnen voeren. Verschillende transplantatiecentra in Nederland zijn inmiddels begonnen met het uitvoeren van dit type niertransplantaties. Op de website van het UMC St. Radboud is een uitgebreide omschrijving te vinden van Nierdonatie/Niertransplantatie door de bloedgroep heen.

Cijfers

Actuele cijfers over donatie bij leven zijn te vinden op de website van de Nederlandse Transplantatie Stichting.